Bilim insanları insanlık hakkında şok eden gerçeği keşfetti. Bundan 5.000 yıl önce yaşanan gizemli çöküşe ışık tutmayı başardılar. Onlar en eski kurbanlar. Büyük salgın her şeyi yıkıp geçmiş. Bilim insanları bulduğu kalıntılar üstünde detaylı çalışmaya devam ediyor.
BİLİNEN EN ESKİ VEBA KURBANLARI
Bilinen en eski veba kurbanları Avrupa'da yaklaşık 5.000 yıl öncesine dayanır. Ancak Letonya'da ve İsveç'te birer vaka olmak üzere iki vakanın izole ve sporadik mi yoksa daha geniş bir salgının kanıtı mı olduğu hiçbir zaman netleşmedi. İsveç ve Danimarka'daki dokuz mezarlıkta ortaya çıkarılan 108 tarih öncesi bireyden elde edilen antik DNA'ya dayanan yeni bir çalışma, vebanın antik bir formunun Avrupa'nın ilk çiftçileri arasında yaygın olabileceğini ve bu nüfusun 400 yıl içinde gizemli bir şekilde neden azaldığını açıklayabileceğini öne sürüyor.
OLDUKÇA TUTARLI
Danimarka'daki Kopenhag Üniversitesi, Globe Enstitüsü, Lundbeck Vakfı GeoGenetik Merkezi'nde doktora sonrası araştırmacı ve Çarşamba günü Nature dergisinde yayımlanan çalışmanın baş yazarı Frederik Seersholm, "Bu durum tüm Kuzey Avrupa, Fransa ve İsveç'te oldukça tutarlı. Arkeolojide bazı büyük farklılıklar olmasına rağmen, hâlâ aynı örüntüyü görüyoruz, sadece ortadan kayboluyorlar" dedi.
Neolitik çiftçiler olarak bilinen bu grup, doğu Akdeniz'den göç ederek küçük avcı-toplayıcı gruplarının yerini aldı ve yaklaşık 6.000 ila 7.000 yıl önce ilk kez tarımı ve yerleşik bir yaşam tarzını kuzeybatı Avrupa'ya getirdi. Mirasları, en ünlüsü Stonehenge olan kıtanın birçok megalitik mezarında ve anıtında yaşamaya devam ediyor.
POPÜLASYONU ARAŞTIRIYORLAR
Arkeologlar bu popülasyonun 5.300 ila 4.900 yıl önce yok olmasının nedenini yoğun bir şekilde tartışıyorlar. Bazıları yok oluşlarını iklim değişikliğinin yol açtığı bir tarımsal krize bağlıyor ve diğerleri hastalıktan şüpheleniyor.
"Birdenbire, (bu anıtlara) gömülen kimse kalmadı. Ve bu megalitleri inşa etmekten sorumlu olan insanlar (gittiler)" dedi Seersholm.
ARKEOLOJİK KALINTILAR
Seersholm , arkeolojik kayıtlardaki bir boşluktan sonra Avrasya bozkırlarından gelen Yamnaya olarak bilinen bir sonraki yeni gelen dalganın, şiddetin bir rol oynamasının muhtemel olmadığını söyledi .
Çalışmada, veba hastalığına neden olan bakteri türlerinin antik örneklerin 6'da 1'inde mevcut olduğu bulunmuş ve bu da hastalığın nadir bir enfeksiyon olmadığını gösteriyor.
"Bu veba vakaları, Neolitik düşüşün yaşandığını bildiğimiz zaman dilimine tam olarak denk geliyor, bu da vebanın bu nüfus çöküşünde rol oynamış olabileceğine dair çok güçlü dolaylı kanıt" dedi.
GENETİK BİLGİ
Patojenlere ilişkin genetik bilgi, insan DNA'sında korunabilir ve bu da bilim insanlarının eski hastalıkları ve bunların nasıl evrimleştiğini öğrenmek için zaman yolculuğu yapmalarına olanak tanır.
Yeni araştırmada tanımlanan altı patojenin en yaygın olanı vebaya neden olan Yersinia pestis bakterisiydi ve örneklenen 108 kişiden 18'inde, yani %17'sinde mevcuttu.
DNA'LAR İNCELENECEK
Ancak araştırmaya göre, antik DNA'nın yalnızca iyi korunmuş insan kalıntılarından çıkarılabilmesi göz önüne alındığında, o dönemde vebanın gerçek yaygınlığı çok daha yüksek olabilirdi. (Ayrıca incelenen kişilerin vebadan ölüp ölmediğini kesin olarak bilmek mümkün değil; yalnızca enfekte olduklarını bilmek mümkün.)
Bununla birlikte, çalışma yazarları bulgularının hızlı ve ölümcül bir veba salgınını göstermediğini söyledi. Bakteri, bazı mezarlıklara gömülen altı jenerasyondan dördünün kalıntılarında tespit edildi.
YALNIZCA SON NESİLDE MEVCUT
Antik DNA'da bulunan soy bilgilerini kullanarak mezarlardan aile ağaçlarını bir araya getiren Seersholm, "Vebanın yalnızca son nesilde mevcut olduğunu bulmayı bekliyordum, bu da vebanın hepsini öldürdüğünün kanıtı olurdu ve hepsi bu" dedi.
"Vebanın da aynı olmasını bekliyordum, her bir DNA baz çiftinin aynı olmasını bekliyordum, çünkü hastalığın hızla yayılması durumunda beklenen şey budur, ancak bulduğumuz bu değildi" dedi.
Bunun yerine ekip, vebaya neden olan bakterinin farklı varyantlarının yanı sıra üç farklı enfeksiyon olayına dair kanıt buldu.
"O zaman asıl soru şu, veba neden başlangıçta herkesi öldürmedi? Ve bu da bizim için kafa karıştırıcıydı, bu yüzden bir açıklama bulabilmek için genlere bakmaya başladık," dedi.
DNA DİZİLERİ
Ekip, veba genlerinin yeniden karıştırıldığı, DNA dizilerinde kaybolduğu, eklendiği veya yer değiştirdiği durumlar buldu; bu durum belki de bir nesil içinde patojenin virülansını etkilemiş olabilir.
"Bu, virülansın kodlandığını bildiğimiz bir genom alanıdır ve (bu) hipotezimizin (nesiller boyunca) daha virülan olmasıydı," dedi Seersholm. "Ama elbette, bunu test etmek çok, çok zordur, çünkü eski bir (bakteriyi) gerçekten öylece yetiştiremezsiniz."
DİKKATLİCE MEZARA GÖMÜLDÜ
Kalıntıların dikkatlice bir mezara gömüldüğü göz önüne alındığında, Seersholm çalışmada incelenen genetik verilerin bir veba salgınının başlangıcını yakalamış olabileceğini söyledi. Ayrıca hastalığın, Orta Çağ'da yedi yıl içinde Avrupa nüfusunun yarısını öldürdüğü tahmin edilen dünyanın en yıkıcı veba salgını olan Kara Ölüm'e neden olan bubonik vebadan daha az şiddetli olması da muhtemeldir.
Dahası, örneklerde tespit edilen varyantlar, genetikçilerin pirenin sindirim sisteminde bakterinin hayatta kalması için çok önemli olduğunu bildiği bir genden yoksun olduğundan, çalışmaya göre ortaya çıkan hastalığın kemirgenler tarafından taşınan pireler tarafından yayılan bubonik veba ile aynı olma olasılığı düşüktü. Bubonik veba bugün hala varlığını sürdürüyor ve semptomları arasında kasık, koltuk altı veya boyun bölgelerinde bubo adı verilen ağrılı, şişmiş lenf düğümleri, ayrıca ateş, titreme ve öksürük yer alıyor.
EVRİMSEL GENETİK PROFESÖRÜ
University College London'da evrimsel genetik profesörü olan Mark Thomas, çalışmanın o dönemde İskandinavya'da vebanın hayvanlardan sporadik bulaşma yoluyla değil, muhtemelen insandan insana yayıldığını öne sürdüğünü, ancak hastalığın ne kadar ölümcül veya kronik olduğunu bilmenin mümkün olmadığını söyledi.
NEOLİTİK DÜŞÜŞ
Ancak son araştırmaya dahil olmayan ancak Neolitik düşüşü ilk tespit eden ekibin bir parçası olan Thomas, vebanın daha geniş nüfus azalmasının arkasındaki ana neden olduğuna daha az ikna olduğunu; bunun Avrupa'da farklı zamanlarda yaşandığını ve muhtemelen toprağı tüketen kötü çiftçilik uygulamaları ve yaygın sağlık sorunları gibi bir dizi faktörün birleşiminin sonucu olduğunu söyledi.
Thomas, "Neolitik insanlar genel sağlık açısından çok sıkıntılıydı. Kemikleri kötü görünüyor," dedi.
"Patojen yükünde daha genel bir artış olabilirdi," diye ekledi. Ancak, "DNA açısından" Yersinia pestis, arkeoloji bilimcileri için daha görünür olan ve dolayısıyla tanımlanması ve incelenmesi daha kolay olan hastalıklardan biridir.